در جریان این سفر حجی که خداوند متعال نصیب کرده بود، امکانی فراهم شد که توانستم بخش‌های مختلفی که زحمات اصلی اجرایی انجام عملیات حج بر دوش آن‌ها است را از نزدیک ببینم، بخش‌هایی همچون تدارکات، آشپزخانه‌ها، حمل‌ونقل و امور دیگری که مربوط به چگونگی اسکان و امنیت زائرین می‌شد.

چیزی که به خوبی مشهود است، زحمات فراوانی است که افراد و مسؤولین اجرایی ستادی بردوش دارند و با تلاش و ایثار زیادی، کار را پیش می‌برند.

کشورهای بزرگ مسلمان دیگر هم که امسال تعداد حاجی‌های آن‌ها بعضاً مانند ایران و یا بیشتر از ما بود، مثل ترکیه و یا اندونزی که امسال تعدادشان دو سه برابر ما به نظر می‌آمد و همه جا حضورشان به خوبی مشهود بود، به گفته‌ی کسانی که سال‌های گذشته نیز تجربه‌ی حج داشتند، از پیشرفت خوبی در امر حضور و برگزاری حج برخوردار بودند و به نظر می‌رسید که در بخش‌هایی همچون اسکان، پذیرایی و حمل‌و‌نقل، الگو برداری‌هایی مناسبی از تجربیات ایرانی‌ها کرده بودند.

اما نکته‌ی بسیار قابل تأمل در این زمینه، توجه به سیری است که برگزاری حج از منظر ما ایرانی‌ها باید می‌داشته و در آینده باید داشته باشد. چه این‌که با وجود گذشت سال‌یان زیادی که از ادوار و تجربه‌هایی که در این زمینه، خصوصا بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به دست داده است، انتظاری بیشتر از این وجود دارد که عملیات حج در ابعاد «اجرایی» و «محتوایی» از استواری، نظم و عزت‌مندی بیشتری برخوردار باشد، (که برای هر یک از موارد، مثل‌ها و مصادیق متعددی، مشهود و قابل ذکر است).

گذشته از موارد اجرایی و محتوایی در روند اجرا و انجام حج، توجه و اهتمام بیشتر به «ارتقاء سطح فرهنگی» زائرین در خصوص چگونگی حضور در این کنگره‌ی عظیم و بین‌المللی اسلامی امری ضروری است که تأثیر و بازخورد آن نیز به شکلی کاملا مستقیم و مشهود خواهد بود. به عنوان نمونه و با عنایت به کثرت حضور زائران اندونزی در حج امسال، اگر نظم و صبر و حوصله‌ی حاکم بر آن‌ها نبود، مسلماً امکاناتی که برای آن‌ها فراهم شده بود، کفایت‌شان نمی‌کرد و می‌توانستند برای حج امسال بحران‌ساز باشند، اما نظم آحاد زائرین اندونزی و پای‌بندی آنان به حرکت‌های گروهی و تبعیت از سرگروه‌ها، تهدیدها را برای‌شان به فرصت تبدیل کرد و مسلماً در سال‌های آتی با برنامه‌ریزی دقیق‌تر و الگوبرداری‌هایی که امسال هم مشهود بود، حضوری فعال‌تر و بسیار شایسته‌تر خواهند داشت.